ΤΟ ΟΡΘΩΣ ΠΑΙΔΕΡΑΣΤΕΙΝ

   Η παιδεραστία, για την οποία γίνεται τόσος λόγος στα νεώτερα χρόνια, εντάσσονταν κατά την αρχαιότητα (όχι παντού) στο γενικότερο σύστημα αγωγής για την βελτιστοποίηση των νέων. Υπό την έννοια αυτή, με την παιδεραστία σκοπείται η προαγωγή της πολεμικής αρετής και του κοινωνικο-πολιτικού ήθους. Κακώς κάποιοι ιστορικοί, βλέπονας το ζήτημα υπό την δικιά τους οπτική, την ταυτίζουν με την ομοφυλοφιλία. Σε αυτό συμβάλλει το γεγονός ότι οι ξένοι, μη έχοντας όρο ειδικό για την απόδοσή της, την αποδίδουν με τους όρους homosexualité – homosexuality. Όπως όμως γράφει ο Rob. Flaceliére, «με αυτή τη λέξη “παιδεραστία” στη γαλλική σημαίνει σχεδόν πάντα τη διαστροφή, ενώ στα ελληνικά κείμενα είναι αγνός αφιλοκερδής έρωτας και όχι ομοφυλόφιλες σχέσεις».
   Αν η παιδεραστία με τη μορφή της ομοφυλοφιλίας ήταν θεσμός, τότε πώς είναι δυνατόν να υπάρχουν στα αρχαία ελληνικά 49 όροι υβριστικοί για την πράξη και τους ανθρώπους που επιδίδονται σε αυτή; Ενδεικτικά αναφέρουμε τις λέξεις θηλύφρων και θηλυδρίας, που δηλώνουν τον θηλυπρεπή και τις λέξεις κίναιδος, καταπύγων, ευρύπρωκτος που κατά τον Σχολιαστή του Αριστοφάνη συνωνυμούν με το πεπορνευμένος. Όλοι οι όροι αυτοί έχουν υβριστική σημασία. Κανείς λαός δεν έχει τόσο πλούσια γκάμα υβριστικού λεξιλογίου για την ομοφυλοφιλία όσο οι αρχαίοι Έλληνες.
   Ασφαλώς, όπως υπήρχαν η πορνεία και ο εταιρισμός, υπήρχε και η ομοφυλοφιλία αλλά όχι με την νόμιμη μορφή -τουλάχιστον μεταξύ ελεύθερων πολιτών. Στην Αθήνα υπήρχαν αυστηροί νόμοι για την προστασία των παιδιών από ασελγείς τάσεις των μεγάλων. Όπως γράφει ο Αισχίνης στον “Κατά Τιμάρχου”, απαγορευόταν η είσοδος των μεγάλων στα διδασκαλεία με εξαίρεση τις περιπτώσεις συγγενείας. Και να κάποιος κατά παράβαση του νόμου εισερχόταν, η τιμωρία ήταν θάνατος (Ἐάν δέ τις παρά ταῦτ΄ εἰσίῃ, θανάτῳ ζημιούσθω). Αυστηρές επίσης ήταν οι ποινές για όποιον παρέδιδε παιδί (ιδίως αν ήταν συγγενής) προς εκπόρνευση. Ο Αισχίνης στον λόγο αυτό παραθέτει και άλλο νόν, σύμφωνα με τον οποίο, αν κάποιος ασελγήσει εις βάρος ἐλέυθερου παιδός, η επιβαλλόμενη ποινή ήταν θάνατος. (Οὗ δ΄ ἄν τό δικαστήριον καταψηφίσηται, παραδοθείς τοῖς ἕνδεκα, τεθνάτω αὐθημερόν). Δηλαδή, όποιος καταδικαστεί για τέτοια ασελγή πράξη, αφού παραδοθεί στους Ένδεκα άρχοντες, τους επιφορτισμένους με την εκτέλεση των ποινών, θανατώνεται αυθημερόν. Ίδιες ποινές περίπου ισχύουν και για τις περιπτώσεις προσβολής δούλων.
   Υποθέτω ότι μέχρι σήμερα δεν έχει ψηφισθεί νόμος τόσο αυστηρός κατά του ανδρικού εταιρισμού, όσο αυτός που παρατίθεται στον “Κατά Τιμάρχου, 21” από τον Αισχίνη. Τον παραθέτουμε σε απλή απόδοση: Αν κάποιος Αθηναίος επιδοθεί στον εταιρισμό, δεν του επιτρέπεται να εκλέγεται στους 9 άρχοντες, ούτε να ασκεί ιερατικό αξίωμα, ούτε να αγορεύει στις δημόσιες δίκες, ούτε να καταλαμβάνει κάποιο αξίωμα, είτε βρίσκεται εντός είτε εκτός των ορίων της χώρας, κι είτε το αξίωμα αυτό δίνεται με κλήρο είτε με χειροτονία, ούτε να αποστέλλεται κάπου ως κήρυκας, ούτε καν να εκφέρει γνώμη (στις συνελεύσεις), ούτε να εισέρχεται σε δημόσιους ιερούς χώρους ή να μετέχει σε θρησκευτικές τελετές ούτε να περιφέρεται στα μέρη εκείνα της αγοράς που έχουν καθαρθεί με ραντισμό. Εάν κάποιος κάνει αυτά, αφού έχει καταδικασθεί για εταιρισμό, να τιμωρείται με θάνατο (Ἐάν δέ τις ταῦτα ποιῇ καταγνωσθέντος αὐτοῦ ἑταιρεῖν, θανάτῳ ζημιούσθω).
   Και επειδή πολλοί, για να στηρίξουν τις απόψεις τους περί ομοφυλοφιλίας παραπέμπουν στον Πλάτωνα, ιδού τι ο φιλόσοφος γράφει στο έργο “Νόμοι 636 c” : πρέπει να κατανοηθεί ότι από την γέννησή τους (από φυσικού τους) το θηλυκό  έρχεται σε γενετήσια επαφή με το αρσενικό και η ηδονή που προκαλείται από μία τέτοια επαφή είναι φανερό ότι έχει δοθεί σύμφωνα με την φύση, ενώ η γενετήσια επαφή των αρσενικών με τα αρσενικά και των θηλυκών με τα θηλυκά είναι αντίθετη προς την φύση και ότι τούτο το τόλμημα γίνεται ανάμεσά τους λόγω αχαλιναγώγητης ηδονοθηρίας τους (δι΄ ἀκράττειαν ἡδονῆς). Ας προστεθεί και μία ακόμη φράση από τον “Φαίδρο” [σημ. 251 a] : Και βουτηγμένος στην αχρειότητα, δεν φοβείται ούτε εντρέπετια να επιδιώκει την παρά φύσιν ηδονή (Καί ὕβρει προσομιλῶν οὐ δέδοικεν οὐδ΄ αἰσχύνεται παρά φύσιν ἡδονήν διώκων). [Σημ. σε αυτό το σημείο καλο είναι να προστεθεί και μια ακόμη φράση όπως ακριβώς συναντάται στο έργο του Πλάτωνα Γοργίας 494 e. (Σωκ.): ὁ τῶν κιναίδων βὶος, οὗτος οὐ δεινὸς καὶ αἰσχρὸς καὶ ἄθλιος; Ή θα τολμήσεις να πεις ότι αυτοί είναι ευδαίμονες αν εξασφαλίσουν χωρίς περιορισμό όσες χυδαιότητες έχουν ανάγκην;]
   Πολύ περισσότερο από την Αθήνα η Σπάρτη έχει φορτωθεί το βάρος της παιδεραστίας με την έννοια της ομοφυλοφιλίας. Όπως γράφουμε στην “Ιστορία της Αρχαίας Σπάρτης” (τ. Α΄, σελ.: 559), η παιδεραστία -χωρίς να αποκλείσουμε τις περιπτώσεις σαρκικής επαφής- είχε σχέση με την οικογενειακή/πολιτική αγωγή και όχι με την ερωτική ηδονή. Ειδικά στην Σπάρτη ήταν ένας θεσμός στρατιωτικής αγωγής. Ο Ξενοφών πάνω σ΄ αυτό είναι κατηγορηματικός: Ἔστι γάρ τε καί τοῦτο πρός παιδείαν, ενώ ο νεότερος μελετητής της σπαρτιατικής ιστορίας, διευρύνοντας τη θεώρησή του, παρατηρεί: Η αρχαιοελληνική παιδεραστία δεν ήταν ταυτόσημη με την δική μας ομοφυλοφιλία (Cartledge: “Το μεγαλείο της Σπάρτης”, σ. 179)
   Στη Σπάρτη ο εραστής (που δεν έχει την έννοια του αγαπητικού) λεγόταν εἰσπλνήλας (ο από έρωτα εισπνεόμενος-εισπνέω), καί ο ἐρώμενος λεγόταν ἀΐτας (πιθανώς από το ρήμα ἀΐω = ακούω, ακροώμαι). Ανάμεσα στα δυο πρόσωπα υπήρχε μια σχέση που επείχε θέση γιου και πατέρα. Ο εἰσπλνήλας ήταν in loco parentis (=σε θέση πατέρα). Σύμφωνα με τον Ξενοφώντα, που γνώρισε τα της Σπάρτης όσο κανείς άλλος, ο εἰσπλνήλας είχε ευθύνηω να επιβλέπει τον νέο και να τον μυεί σε ό,τι μπορούσε να του φανεί αναγκαίο στη ζωή, μη εξαιρουμένης και της ερωτικής μύησης. Λόγω του στρατιωτικού βίου οι Σπαρτιάτες έζησαν επί αιώνες ως σύντροφοι και σύψυχοι. Ο δεσμός στη μάχη, δεσμός προ του θανάτου, είναι πιο ισχυρός από τον συγγενικό. Ανεξάρτητα πάντως από αυτά που λέμε εμείς, πιο σοβαρό είναι να μελετάμε το τι είχαν πει οι αρχαίοι. Δίνουμε πρώτα τον λόγο στον Ξενοφώντα:
   «Εἰ δέ τις παιδός σώματος ὀρεγόμενος φανείη, αἴσχιστον τοῦτο θείς ἐποίησεν ἐν Λακεδαίμονι, μηδέν ἧττον ἐραστάς παιδικῶν ἀπέχεσθαι ἤ γονεῖς παίδων ἤ καί ἀδελφοί ἀδελφῶν εἰς ἀφροδίσια ἀπέχονται» (Ξεν. Λακεδαιμονίων πολιτεία, 2.3). (=Εάν κάποιος φαινόταν ότι ορεγόταν το παιδικό σώμα, [ο Λυκούργος] επειδή θεώρησε τούτο αναίσχυντο, ενομοθέτησε στη Λακεδαίμονα να απέχουν οι εραστές από τους παιδικούς έρωτες όσο αποφεύγουν τις ερωτικές σχέσεις οι γονείς με τα παιδιά τους και οι αδελφοί με τις αδελφές τους).
   Και μία ακόμη μαρτυρία από τον μεταγενέστερο Αιλιανό:
   «Σπαρτιάτης δέ ἔρως αἰσχρόν οὐκ οἶδεν εἴτε γάρ μειράκιον ἐτόλμησεν ὕβριν ὑπομεῖναι ἐραστής ὑβρίσαι, ἀλλ΄ οὐδετέροις ἐλυσιτέλησε τήν Σπάρτην καταμιάναι· ἤ γάρ τῆς πατρίδος ἀπηλλάγησαν καί τό ἔτι θερμότερον καί τοῦ βίου αὐτῶν» (Αἰλ. Ποικίλη ἱστορία, Γ,12). (=Ο σπαρτιατικός έρωτας δεν γνώριζεν τίποτα αισχρό. Διότι, είτε παιδάριο που τόλμησε α υπομείνει την ασέλγεια είτε εραστής που τόλμησε να το προσβάλλει, σε κανένα από τους δύο δεν υπήρξε ωφέλιμο το να κηλιδώσουν την Σπάρτη. Διότι σε μια τέτοια περίπτωση ή εξορίστηκαν ή υπέστησαν κάτι πιο σκληρό·έχασαν τη ζωή τους).
   Αλλ΄ επειδή η κακολογία είχε, όπως και στον παρόντα καιρό, ευρεία διάδοση και στην αρχαιότητα, πολλά είχαν λεχθεί και για τις σχέσεις που υπήρχαν ανάμεσα στους άνδρες του θηβαϊκού Ιερού Λόχου. [Σημ. όπως διατυπώνει ο Φαίδρος στο Πλατωνικό Συμπόσιο 78e. “εάν μπορούσε να συγκροτηθεί ένας στρατός μόνον από εραστές και αγαπημένους, δεν θα χρειαζόταν τελειότερο σύστημα διοικήσεως”. Μια τέτοια συγκρότηση πραγματοποιήθηκε με τον Ιερον Λόχον των Θηβών. Σε αυτή την γνώμη συνηγορεί ο Παυσανίας στο Συμπόσιο του Ξενοφώντος 8,32] Ο Φίλιππος, μετά την μάχη της Χαιρώνειας, όταν αντίκρισε το σωρό των πτωμάτων του Ιερού Λοχου, καταράστηκε εκείνους που διέδιδαν αισχρές φήμες για τις σχέσεις τέτοιων γενναίων ανδρών. Τα τελευταία χρόνια στόχος κάποιων ιστορικών έχει γίνει ο Αλέξανδρος (το θέμα πουλάει). Η φιλία του με τον Ηφεστίωνα εκλαμβάνεται σαν ομοφυλοφιλία. Αντλείται από ασταθή πηγή και κάποιο άλλο περιστατικό. Μέχρι να εκδοθεί το μεγάλο μας βιβλίο για τον Αλέξανδρο [σημ. αυτό είναι το εν λόγω σύγγραμμα Μέγας Ἀλέξανδρος: Ὁ Ἄνθρωπος Φαινόμενο], θα περιορισθούμε σ΄ αυτό: Κάποτε κάποιος που θέλησε να κερδίσει την εύνοια του Αλεξάνδρου του χάρισε ένα ωραιότατο νέο. Αλλ΄ ο Αλέξανδρος γεμάτος οργή είπε στους συντρόφους του: “Ξέρετε να μου αρέσουν εμένα αυτά τα αισχρά;”. Και διέταξε την εξόριση και του δορητή και του δωρήματος.

   Ο αναγνώστης που θέλει να έχει μία ευρύτερη θεώρηση για τον έρωτα στην αρχαία Ελλάδα με συνεχή αναγωγή σε αρχαίες μαρτυρίες, μπορεί να συμβουλευθεί τα βιβλία μας Ιστορία των Αρχαίων Αθηνών, τ. Α΄, σσ. 702-721, και Ιστορία της Αρχαίας Σπάρτης, τ. Α΄, σσ. 559-566).


* Σημείωση: Ο τίτλος αποτελεί φράση του Πλατωνικού Συμποσίου 211b. Ο Πλάτων διατηρεί την λέξη παιδεραστία, αλλά τις δίνει φιλοσοφικό περιεχόμενο. Η ορθή παιδεραστία είναι φιλοσοφική μύηση. Ο Έρως είναι ο φιλόσοφος μύστης που αποκαλύπτει την Ιδέαν. * 

Σαράντος Ι. Καργάκος 
ΤΟ ΘΑΥΜΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ, Η προσφορά του Αρχαίου Ελληνικού Κόσμου
Εκδόσεις ΠΕΡΙΤΕΧΝΩΝ
Σελ.: 252 – 256

Σχόλια

Δημοφιλείς αναρτήσεις